Syrische vluchtelingen en vrijwillige terugkeer naar Syrië: verhulde dwang is ook dwang
Kunnen Syrische vluchtelingen terug naar Syrië? Een vraag die vrijwel direct na de val van het regime van Bashar al-Assad vorig jaar december werd opgeworpen door diverse regeringen. Het Nederlandse Ministerie voor Asiel en Migratie liet in januari 2025 al weten zich op te maken om op termijn Syrische asielzoekers te dwingen om terug te keren.
Er zijn 1,2 miljoen Syrische vluchtelingen in Europese staten, met name in Duitsland (800.000) maar ook in Nederland (circa 160.000 waarvan 75.000 inmiddels de Nederlandse nationaliteit hebben). Veel meer Syrische vluchtelingen, 5,5 miljoen, worden opgevangen door Turkije, Libanon, Egypte, Jordanië en Irak. Een eerste vraag is of deze vluchtelingen zelf willen terugkeren. UNHCR stelt op basis van onderzoek in de regio dat 80% van hen wil terugkeren, zij het niet allemaal direct, een percentage dat volgens recent IOM-onderzoek in Nederland aanmerkelijk lager is (55%).
Moeten zij eigenlijk terugkeren? Niet zolang zij de status van vluchteling hebben in de zin van de Vluchtelingenconventie die juist beschermt tegen gedwongen terugkeer (refoulement). Mogen ze even naar Syrië reizen om te polsen of het al veilig is? Dit soort vragen wordt gereguleerd in de zogenaamde ‘cessation clauses’ van het Vluchtelingenverdrag. Een van die clausules stelt dat terugkeer met de intentie van hervestiging leidt tot verlies van vluchtelingenstatus mits sprake is van zo’n animus manendi. Dit betekent dat even kijken hoe het thuis is gesteld dus niet kan leiden tot verlies van vluchtelingenstatus (het Nederlandse beleid is hiermee in strijd). In het kader van vrijwillige repatriëringsoperaties moedigt UNHCR zelfs zulke ‘go and see visits’ aan (60% van de Syrische vluchtelingen vindt het belangrijk om poolshoogte te nemen alvorens te besluiten terug te keren).
Twee van deze clausules bepalen dat vluchtelingenstatus eindigt als de omstandigheden in verband waarmee de vluchteling werd erkend, hebben opgehouden te bestaan. Voordat deze bepalingen kunnen worden toegepast, moet sprake zijn van duurzame veranderingen in het land van herkomst, en UNHCR stelt daarenboven dat bescherming gewaarborgd moet zijn en er overigens sprake moet zijn van een goed functionerend rechtssysteem. Tot de tijd dat deze clausules kunnen worden toegepast, kan terugkeer dan ook uitsluitend op vrijwillige basis plaatsvinden.
De Nederlandse Dienst Terugkeer en Vertrek richt zich op haar website direct tot Syrische vluchtelingen, en stelt hen de vraag ‘Denkt u erover terug te gaan naar Syrië?’. Dan volgt de opmerking dat men zich van 17 november tot en met 31 december kan aanmelden ‘voor de tijdelijk verhoogde terugkeerondersteuning’ van € 5.000 voor volwassenen en alleenstaande minderjarigen (dit was € 900 en een vliegticket naar Damascus), en € 2.500 voor kinderen. Dit aanbod geldt voor Syriërs met een verblijfsvergunning en degenen met een lopende asielaanvraag. Het aanbod geldt alleen in geval van definitieve terugkeer, en uitdrukkelijk niet voor tijdelijke terugkeer bijvoorbeeld om bezittingen op te halen of familie te bezoeken.
Er wordt altijd kritiek geuit op dit soort financiële bijdragen, ook als UNHCR bedragen toekent voor terugkerende vluchtelingen in georganiseerde vrijwillige repatriëringsoperaties, want hoe vrijwillig is terugkeer als geld wordt aangeboden? Vrijwillig op basis van de veronderstelling dat vluchtelingen niet met geld te vermurwen zijn terug te keren als ze terugkeer niet veilig achten. Als ze zelf willen terugkeren helpt een financiële bijdrage om het leven in het land van herkomst op te bouwen.
In dit geval is echter sprake van manipulatie nu de Dienst Terugkeer en Vertrek benadrukt dat het gaat om een tijdelijk verhoogd bedrag; het is het soort manipulatief gedrag dat we kennen van commerciële websites (waar we zelf ook in trappen): de laatste hotelkamer voor dit bedrag, er is nog maar één ticket voor deze prijs, en nog maar één stoel op deze vlucht beschikbaar voor deze prijs, etc. Het op dergelijke wijze manipuleren van het besluit tot terugkeer naar Syrië staat dan ook op gespannen voet met het verbod op refoulement. Verhulde dwang is immers ook dwang en daarom ongeoorloofd.
Categorie: Columns