Recht echt interdisciplinair
Het is een modieus thema. Het recht wordt interdisciplinair. Als we kijken wat daarmee bedoeld wordt, blijken de disciplines die men op het oog heeft veelal beperkt tot onze directe buren. Law and economics is al helemaal ingeburgerd. Rechtspsychologie, rechtsfilosofie en rechtssociologie volgen op geringe afstand, evenals taal & recht, alsmede literatuur & recht. Maar voor het echte interdisciplinaire onderzoek moeten we over de – geografische – grenzen gaan. Twee Duitse projecten inspireren tot navolging, ook in ons land. Het eerste is er een van de theologische faculteit te Münster. Daar werken juristen en theologen sinds 2007 samen in het cluster of excellence ‘Religion and politics in pre-modern and modern cultures’ (budget 2012-2017: € 33,7 miljoen). Ook juridisch/moraaltheologisch onderzoek heeft hier een plaats in verworven, getuige het boek van Nils Jansen, Theologie, Philosophie und Jurisprudenz in der spätscholastischen Lehre von der Restitution. Außervertragliche Ausgleichsansprüche im frühneuzeitlichen Naturrechtsdiskurs (Tübingen: Mohr 2013, 245 p.).
Het tweede project is zo mogelijk nog ambitieuzer. Het komt voort uit een conferentie van de Academia Europaea (een soort KNAW op Europees niveau) over ‘Basic ideas in science: The concept of law in science’. De conferentie vond op 4-5 juni 2012 plaats te Heidelberg. De bijdragen hiervoor zijn echter eerst onlangs afgedrukt, in een supplement op deel 1 van jaargang 22 van de European Review (mei 2014). Waar ging de conferentie over? Ik citeer uit het voorwoord: ‘In the classical tradition, natural laws were considered as eternal truths of the World. Galileo and Newton even proclaimed them as “thoughts of God” represented by mathematical equations. In the Kantian tradition, they became categories of the human mind. David Hume criticized their ontological status and demanded their reduction to habituations of sentiments and statistical correlations of observations. In mainstream twentieth-century science, laws were often understood as convenient instruments only, or were even deconstructed in Feyerabend’s “anything goes”.’
De aankondiging vervolgt: ‘However, the Newtonian paradigm of mathematical laws and models seems also to be extended to the life sciences (e.g. systems biology). Parallel to the developments in the natural sciences, a change of public meaning regarding laws in society can be observed over the last few centuries. In economics, experimental, statistical, and behavioural approaches are favoured. In any case, the ontological basis of laws, sometimes blamed as “Platonism”, seems to be lost. In the beginning of the twenty-first century, the question arises: Are laws still important concepts of science? What is their contemporary meaning and task in different disciplines? Are there already alternative concepts or do laws remain an essential concept of science?’
Ter zake. Waar ging het over? Na een inleiding door Klaus Mainzer bericht dezelfde auteur over ‘The concept of law in natural, technical and social systems’. Vervolgens schrijven Claus Kiefer ‘On the concept of law in physics’, Mathias Frisch over ‘Laws in physics’ (die afsluit met deze woorden: ‘While the laws of physics do not form a single tightly organized axiomatic structure and there exists a multiplicity of frameworks in which laws are justified by their predictive use, consistency, robustness, and relevance in a particular context, general overarching principles nevertheless play an important role in physics and provide some integration of different domains’), Martin Quack over ‘The concept of law and models in chemistry’, Joachim Schummer over ‘The preference of models over laws of nature in chemistry, Marc-Denis Weitze en Alfred Pühler over ‘Synthetic biology – towards an engineering science’, Gerard A.J.M. Jagers op Akkerhuis over ‘General laws and centripetal science’, Alexander Reutlinger over ‘Natural law and universality in the philosophy of biology’, Michael Horvath en Robert K. von Weizsäcker over ‘The idea of economic laws. Some considerations on rationality, historicity, and objectivity in economics’.
Gaat het hier ook om juridische wetten? Daarover handelt aan het slot de bijdrage van Christian Starck over ‘The concept of law from a legal point of view’. Starck gaat uit van een citaat van Karl Popper over het onderscheid tussen natuurkundige en normatieve wetten. Vervolgens bespreekt hij het verschil tussen normatieve regels die de uitkomst zijn van een formele wetgevingsprocedure en natuurrecht, alsmede de hiërarchie van rechtsbronnen. Geen eenvoudige kost, maar ‘hochinteressant’!
Deze column is eerder verschenen in Ars Aequi oktober 2014