De professor en de kleine lettertjes
... et ferroviis batavis scriptum est vigilantibus
De kleine lettertjes van het contract – zij worden gewoonlijk niet gelezen. Inde lacrimae, want wie de lettertjes wél leest, ziet wat hem boven het hoofd hangt en zal niet tekenen. Dat dacht de Italiaanse wetgever toen deze in 1942 voorschreef dat bepaalde kleine lettertjes voortaan niet meer geldig zouden zijn als de wederpartij ze niet had ondertekend. Bijna zeventig jaar later weten we dat die vooronderstelling niet klopt: particuliere wederpartijen – of ‘consumenten’ zoals ze tegenwoordig worden genoemd – lezen die lettertjes, verplichte ondertekening of niet, toch niet (zelf wist ik dat al tweeëndertig jaar geleden toen ik aan dit onderwerp een proefschrift wijdde). Maar er is één uitzondering die de regel bevestigt. Een bepaalde categorie wederpartijen leest de kleine lettertjes wel. Het zijn diegenen die er professioneel mee van doen hebben. Lord Denning, die als jong advocaat de toepasselijkheid van algemene voorwaarden moest verdedigen en daar geen enkele moeite mee had – totdat hij op de boot naar Ierland de vervoersvoorwaarden ging bestuderen en bijna plofte van verontwaardiging (zoals we later in zijn arresten kunnen nalezen – zie AA 2010, p. 55 (AA20100055)). De Rotterdamse hoogleraar Wiek Slagter, toen hij vele jaren terug een akkefietje had met de Nederlandse Spoorwegen. En kort geleden Slagters collega Laurens Winkel, die ook al met de NS in conflict raakte. Waar ging dat laatste conflict over? U herinnert het zich wellicht van de berichtgeving in NRC Handelsblad en NRC Next van 30 en 31 maart 2010 en de ingezonden brief van NS in NRC Handelsblad van 3 april 2010.
Winkel is hoogleraar aan de Erasmus Universiteit te Rotterdam – en contacthoogleraar van de EUR bij Ars Aequi – maar hij woont (nog) in Amsterdam. Hij is wat de Fransen noemen een PGV: een professeur de grande vitesse. Nu kunnen die Fransen makkelijk in de provincie doceren en in Parijs wonen, omdat Frankrijk zo’n uitstekend TGV-net heeft. Nederland niet. Of inmiddels wel? Inderdaad: over een deel van het toekomstige traject van de hogesnelheidslijn (hsl) rijden nu al treinen, onder de naam Fyra. Ze beperken de afstand tussen Amsterdam en Rotterdam met een paar minuten. Daarvoor moet de reiziger wel flink dokken. Dat deed Laurens Winkel ook graag. Totdat hij ontdekte dat hij dat helemaal niet hoefde te doen. Hoe hij daar achter kwam? Door de kleine lettertjes achterop zijn NS-jaarkaart te lezen. Daarin stond namelijk ‘Geldig in alle binnenlandse treinen die zijn vermeld in het spoorboekje, met uitzondering van de Thalys’. Met andere woorden: voor Fyra gold zijn jaarkaart wél, immers: verba fortius accipiuntur contra proferentem (Celsus, Digesten 34.5.26 en Ulpianus, Digesten 45.1.38.18). De NS beriepen zich op hun algemene voorwaarden, die het gebruik van de Fyra met een jaarkaart niet toestaan. Maar ja, wat prevaleert nu: de jaarkaart of de algemene voorwaarden?
Een en ander leidde niet tot een rechtszaak. Wel tot een schikking. Die inhield dat niet alleen Winkel maar alle vaste NS-klanten van 1 april tot 1 september 2010 geen toeslag hoeven te betalen. ‘Cadeau aan de reizigers’, berichtte de NS. Alsof het zomaar een geschenk was. Om deze schijn op te houden – NS stelt dat de actie al in de planning was – was voorwaarde voor de schikking wel dat Winkel en de reizigersvereniging Rover erover zouden zwijgen. Hetgeen door Rover werd toegezegd (waar Rover achteraf grote spijt van had), maar niet door Winkel. En dat bezorgde onze hoogleraar rechtsgeschiedenis een plaats op de voorpagina’s. En eentje in de rij van juristen die zich in het verleden tegen onredelijk bezwarende vervoervoorwaarden hebben gekeerd: Denning, Slagter, Winkel.
Kortom, het lezen van de kleine lettertjes loont, althans voor juristen. Immers ook voor de NS geldt het woord van pontifex Quintus Cervidius Scaevola: Ius vigilantibus scriptum (Digesten 42.8.24).
Deze column is eerder verschenen in Ars Aequi mei 2010