Entartete Musik
Op 17 augustus 2001 ging in het kader van de Salzburger Festspiele de Fledermaus van Johann Strauss, geënsceneerd door Hans Neuenfels, in première. Dat althans beweerden de organisatoren. Een deel van het publiek was het hier niet mee eens. De voorstelling week in hun ogen zozeer af van het libretto van Strauss, dat ze er schande van spraken. De enscenering was het ‘afscheidsgeschenk’ van Gerard Mortier aan het ‘alt eingesessene Salzburger Festspielpublikum’, dat prijzen tot 500 euro had betaald om de non-Strauss te zien. In Oostenrijk is de polemiek sedertdien niet geluwd. Een tweetal Oostenrijkers maakte er zelfs een rechtszaak van. Een arts en zijn partner hadden twee weken voor de voorstelling voor 260 euro per persoon kaartjes gekocht. In rechte eisten zij vergeefs teruggaaf van de prijs – zie LG Salzburg 10 maart 2003, Juristische Blätter 2003, p. 587: ‘Dem Künstler und damit auch der [...] Veranstalter kommt bei einer Aufführung eines Werkes der Musikliteratur im Rahmen dieses Grundrechts zwar ein sehr weit gehender Freiheitsraum zu, der jedoch durch den jeder Rechtsordnung innewohnenden Grundsatz der Vertragstreue begrenzt wird. [...]. Bei der Beurteilung des nach der Verkehrsauffassung geschuldeten Werkes und dem ** Ausmasz von Aufklärungspflichten darf aber selbst bei reproduzierender Kunst an den Veranstalter kein übertriebener Maszstab angelegt werden, um die Freiheit der Kunst nicht durch drohende vertragliche Regressansprüche zu weit einzuschränken’. Het is vermakelijk om te zien hoe door dit oordeel de polemiek niet verstomt.
Twee Weners, Hans Pfersmann en Ellen Schönherr, winden zich in Juristische Blätter 2003, p. 595-599, mateloos over de uitspraak op. Alvorens met hun kritiek te komen staan zij zich voor op hun opera-antecedenten: ‘Beide Autoren sind seit ihrer Jugend regelmäszige, häufige Opern- (und gleicherweise auch Konzert-)Besucher. Der Erstautor verfügt über Klavierauszüge mit Text aller gängigen wie auch vieler schon in Vergessenheit geratenen Opern, die er auch eingehend studiert hat’. Sinds zijn gymnasiumtijd heeft hij 2244 operavoorstellingen bijgewoond (‘konzertante Aufführungen ebenso wie Ballette nicht mitgezählt’). De Fledermaus heeft hij 28x gezien; ‘er kann sie natürlich musikalisch wie textlich praktisch auswendig’. Ook de tweede auteur heeft een grote opera-ervaring, indertijd met wijlen haar echtgenoot prof. Fritz Schönherr, ‘der daneben auch ausübender Musiker war (Violine)’. Vervolgens uiten de operaliefhebbers hun gram over de enscenering: het libretto is op zijn kop gezet, de volgorde van de muziek is gewijzigd, de pauzes zijn anders, de drugsscène met de rapper zijn niet van Strauss, de hoofdrol van Gabriel von Eisenstein is veranderd in die van Göring. Kortom, hoe de appelrechter tot zijn afwijzing van de vordering is kunnen komen, is hun een raadsel. Des te ernstiger is het dat voor een zaak als deze, vanwege de geringe processom, geen revisie bij het Oberste Gericht aanhangig kan worden gemaakt. Een jaar later komt Adrian Hollaender, in Juristische Blätter 2004, p. 797-803, nog eens op de affaire terug. De uitvoerenden hadden niet alleen civielrechtelijk in rechte kunnen worden betrokken, ook een strafrechtelijke (‘Betrug’) en een staatsrechtelijke beoordeling dienen zich aan. Wolfgang Zöllner maakt zich in het Festschrift Rudolf Welser (Wien: Manz 2004), p. 1249-1270 eens boos over de uitspraak. Zelf heb ik de voorstelling indertijd niet gezien, maar voor wie geïnteresseerd is: er is een DVD-uitvoering van de opvoering (Arthaus 100340) in omloop. Hoewel onze eerste sympathie mogelijk uitgaat naar de kunstenaars, moet bij nader inzien toch worden gesteld dat bij elk product en elke dienst goede informatie hoort. Wie een kaartje Ajax-Feyenoord koopt, behoeft niet de B-junioren te verwachten – tenzij hier tevoren over ingelicht. In Salzburg had die voorlichting ontbroken. De boosheid van de Oostenrijkers is dus terecht.
Deze column is eerder verschenen in Ars Aequi februari 2005