Toetsing, steen der wijzen of des aanstoots?

‘We obey the law not neccssarily because we think that the law is right, but because we think it is right to obey the law’. Deze constatering, hoe fundamenteel ook voor de existentie van een democratisch gestructureerde gemeenschap, mag geen afbreuk doen aan de voor de progressie van deze gemeenschap noodzakelijke ontwikkeling van een kritisch rechtsgevoel. Voorstellen, om onder het hoofd rechtsbescherming van de individuele burger de formele wet aan toetsing aan algemene rechtsbeginselen door een op papier onafhankelijke instantie te onderwerpen, zouden een bijdrage kunnen vormen tot een dergelijke ontwikkeling. Men moet echter wel beseffen dat de institutionalisering van een dergelijke toetsingsvorm niet alleen een juridisch-technische ingreep is, maar ook verdergaande implicaties kan hebben.
Wanneer men stelt dat de formele wet als uitdrukkingsvorm van de centrale overheid (c) aan rechterlijke toetsing aan bovenwettelijke beginselen (a) moet worden blootgesteld, om hiermee de rechtsbescherming (b) van de individuele burger (d) in ruimere mate te garanderen, dan stelt men een problematiek aan de orde die door 4 variabelen en het evenwicht van hun onderlinge verhoudingen en interacties wordt beheerst: (a), (b), (c) en (d) corresponderen respectievelijk met standpuntbepalingen ten aanzien van de inhoud van de begrippen ethiek, recht, staat en individu.
De politieke werkelijkheid wordt geanalyseerd door verschillende disciplines, die hun eigen methode leveren voor de bestudering van onze vier begrippen en hun onderlinge relaties. Zo geeft de synthese van moraal-filosofische (ethiekrecht), juridische (recht-staat), sociologische (gemeenschap-individu) en sociaal-psychologische (individu-ethiek) inzichten en factoren een wetenschappelijk beeld van het dialectisch politiek klimaat, ‘de mentaliteit’ van een bepaalde historische gemeenschap.
Wij willen aantonen, dat het politiek evenwicht, door de eventuele invoering van de voorgestelde toetsingsmogelijkheid, waarschijnlijk op meerdere fronten de gevolgen van een gewijzigd inzicht zal moeten dragen. Het is onze bedoeling om schematisch een inventarisatie te geven van verschillende opvattingen over de hierboven aangeduide basiscomponenten van een politiek systeem en hun onderlinge dialectische relaties. Een groot aantal bronvermeldingen kan de geïnteresseerde lezer de weg openen zich verder in de materie te verdiepen. Aan de hand van voorbeelden uit Frankrijk hopen we aan te tonen hoe voorzichtig men moet zijn bepaalde, in een ander politiek systeem geïntegreerde juridische vormen in abstracto (rechts-)vergelijkend getransponeerd te denken in het eigen politiek systeem, of, geënt op het eigen politiek klimaat, te bekritiseren.