De chat, een getuige met een perfect geheugen?
Kan een chatbot je iets laten herinneren wat je nooit hebt gelezen? Ja, dat kan! Onderzoekers van het Massachusetts Institute of Technology lieten in 2025 180 proefpersonen artikelen lezen. Een deel besprak de inhoud vervolgens met een chatbot die ongemerkt onjuiste informatie ‘vertelde’. Toen de onderzoekers daarna vroegen wat in het oorspronkelijke artikel had gestaan, kwamen deze deelnemers bijna drie keer zo vaak met onjuiste herinneringen als degenen die alleen het artikel hadden gelezen. Wat de chatbot later vertelde, werd dus verward met wat ze eerder zelf hadden gelezen. Hoe werkt dat?
De technologie is misschien nieuw, maar het achterliggende psychologische verschijnsel niet. De Amerikaanse psycholoog Elizabeth Loftus onderzocht al vijftig jaar geleden, hoe latere informatie eerdere herinneringen kan vervormen. In een recente herhaling van haar onderzoek zagen proefpersonen een nagebootst verkeersongeluk. Daarna lazen zij verklaringen van zogenaamde medegetuigen. Wie in die verklaringen onjuiste informatie over een verkeersbord kreeg, herinnerde zich het oorspronkelijke verkeersbord minder vaak correct. Uit het onderzoek blijkt ook dat iemand zich niet eens bewust hoeft te zijn van die tussenkomende beïnvloeding.
Wat betekent dit alles voor getuigenverklaringen in gerechtelijke procedures? Misschien vragen rechters, net zoals ik tegenwoordig aan mijn cliënten: hebt u hierover met AI gesproken? Een chatbot kan immers herinneringen beïnvloeden, terwijl de gesprekken ook later nog te achterhalen zijn. Vorig jaar vond The Washington Post ruim 93.000 ChatGPT-gesprekken online terug. Gebruikers hadden zelf deelbare links aangemaakt, bijvoorbeeld om die gesprekken door te sturen of te bewaren. Zo zien we wat er letterlijk is geschreven, maar niet per se in welke context of met welke bedoeling.
Stel dat na iemands overlijden blijkt, dat hij tien keer aan ChatGPT heeft gevraagd hoe hij zijn kinderen kon onterven. Was hij serieus, of boos na een familieruzie? Of hielp hij een digibetische vriend? Zo’n chatgeschiedenis lijkt een rijke bron voor de uitleg van testamenten. De wet stelt echter grenzen aan het gebruik van verklaringen buiten het testament. Die mogen alleen worden gebruikt als er van de testamenttekst geen chocolade te maken is. Maar stel dat er helemaal geen ondertekend testament is, wat dan?
Die situatie komt steeds vaker voorbij, onlangs nog bij de rechtbank Amsterdam. Een uur vóór de geplande ondertekening van haar testament met de notaris raakte een vrouw in coma en overleed vervolgens zonder het testament te ondertekenen. De rechtbank oordeelde kort gezegd dat hoewel het concepttestament geen officieel testament is, de wensen daaruit gevolgd moesten worden. In deze uitzonderlijke situatie brengen de redelijkheid en de billijkheid afwijking van de wet met zich mee.
Zou de chatgeschiedenis van de overledene in zulke zaken helpen? Het zou kunnen bevestigen dat de vrouw het testament wilde ondertekenen, maar het zou net zo goed ook haar twijfel kunnen laten zien over het testament. Daarom vraag ik me af of het meer zekerheid geeft over de wil van de overledene, of vooral meer materiaal waaruit belanghebbenden hun eigen versie van die wil kunnen samenstellen.
Het European Law Institute stelde afgelopen zomer modelregels voor digitale nalatenschappen vast, als voorbeeld voor wetgeving van de lidstaten. Volgens die modelregels vererven persoonlijke digitale gegevens niet op dezelfde manier als ‘gewone’ vermogensbestanddelen. Als de overledene dat bijvoorbeeld heeft vastgelegd, zouden bepaalde mensen toegang tot die gegevens kunnen krijgen. Er komt in de toekomst wellicht een antwoord op de vraag wie de chatgeschiedenis mag inzien, maar niet op de vraag wat daaruit over bedoelingen kan worden afgeleid. En dat laatste lijkt me minstens zo belangrijk. Het gevonden chatgesprek bewijst dat iemand iets heeft gevraagd, maar niet dat iemand iets daadwerkelijk wilde.
Hoe verleidelijk het is om uit iets wat je terugvindt toch conclusies te trekken, merkte ik onlangs zelf. Als kind bezocht ik met mijn ouders een museum in Trier. Van dat bezoek herinner ik me alleen een mummie en een sarcofaag. Jarenlang vroeg ik me af of die herinnering echt was. Onlangs ging ik terug, en jawel: in het Rheinisches Landesmuseum ligt inderdaad een Egyptische mummie! Ik was opgelucht en trots op mijn olifantengeheugen, totdat ik bedacht dat de aanwezigheid van de mummie helemaal nog niet bewijst dat ik haar destijds heb gezien. De mummie lag er echt. Maar over mijn herinnering kan zij niet getuigen.
Categorieën: Columns, Weblogs