Europese Kaderrichtlijn Water: milieubescherming vs. economische groei?
Sinds 22 oktober 2000 is de Europese Kaderrichtlijn Water (Richtlijn 2000/60/EG (hierna: KRW)) van kracht. Met deze richtlijn wordt beoogd het aquatische milieu in de Europese Unie in stand te houden en te verbeteren (KRW, preambule punt 19). Lidstaten zijn daarbij verplicht zowel de chemische als de ecologische kwaliteit van het oppervlakte- en grondwater op peil te houden en te verbeteren. Al op 22 december 2015 moesten de milieudoelstellingen uit artikel 4 KRW door de lidstaten zijn behaald. Nederland heeft toen gebruikgemaakt van de in de richtlijn neergelegde uitstelgronden om de termijn met twee keer zes jaar te verlengen. Deze uitzonderingen vervallen echter na 22 december 2027 (art. 4 lid 4 sub c KRW). Termijnverlenging is dan enkel nog mogelijk indien natuurlijke omstandigheden het behalen van de milieudoelstellingen beletten (Rötscheid e.a., M en R 2025/54). In een recente Kamerbrief concludeerde de Minister van Infrastructuur en Waterstaat dat Nederland de KRW-deadline van 22 december 2027 niet gaat halen (Kamerstukken II 2025/26, 27625, nr. 742). Deze bevinding kwam niet als een verrassing. Begin dit jaar voldeed nog geen enkele Nederlandse sloot, beek of rivier aan de Europese kwaliteitseisen. Sterker nog, ‘de Nederlandse wateren behoren al langer tot de slechtste van Europa’ (S. Hofstede, nos.nl, 22 januari 2026). In dit redactioneel staan we stil bij het politieke beleid dat heeft geleid tot het missen van de KRW-deadline, en de juridische gevolgen die Nederland nu te wachten staan.
Waarom heeft het Nederlandse kabinet het zo ver laten komen? Het antwoord op die vraag is wellicht te vinden in de aangehaalde Kamerbrief van de Minister van Infrastructuur en Waterstaat. De minister zegt hierin een spanning te zien tussen het verbeteren van de waterkwaliteit enerzijds en het behoud van de Nederlandse concurrentiepositie en het investeringsklimaat anderzijds (p. 1). Het verbeteren van de waterkwaliteit zou in de ogen van de minister dus ten koste kunnen gaan van de nationale economische groei. Het is onzes inziens echter de vraag of we milieubescherming en economische groei moeten zien als twee tegengestelde belangen die dienen te wedijveren om de prioriteit in Den Haag, of dat deze belangen ook hand in hand kunnen gaan. Het niet behalen van de KRW-deadline lijkt ons namelijk een economisch schadelijke aangelegenheid.
Zoals Boeve en Groothuijse elders uiteenzetten, kan de Europese Commissie immers een inbreukprocedure starten wegens het niet behalen van de milieudoelstellingen en hierbij geldelijke sancties vorderen. Het Hof van Justitie van de EU kan dan uiteindelijk een boete (maximaal € 5 miljoen) en/of een dwangsom (maximaal € 350.000 per dag) aan Nederland opleggen. Bovendien hangen overheden die te weinig maatregelen hebben getroffen civielrechtelijke procedures boven het hoofd. Overheden kunnen, eventueel middels een dwangsom, bevolen worden maatregelen te treffen. Dat is geen fictie: een aantal belangenorganisaties heeft al procedures aangekondigd. Deze organisaties vechten bij de bestuursrechter ook vergunningen aan die in weerwil van de KRW-doelen zijn verleend en versturen handhavingsverzoeken wanneer zij een overtreding vermoeden, zoals een overschrijding van lozingsnormen. Bovendien lopen bedrijven een risico wanneer hun activiteiten het bereiken van de KRW-doelen kunnen belemmeren. Wanneer specifieke bedrijfsactiviteiten er mede toe leiden dat de KRW-doelen niet worden bereikt in een specifiek waterlichaam, zoals een meer of rivier, dan kan dat tot gevolg hebben dat deze activiteiten moeten worden beperkt of gestaakt (Boeve & Groothuijse, NJB 2026/1047).
Het moge duidelijk zijn dat het niet behalen van de KRW-deadline een prijskaartje heeft. Het kan leiden tot € 80 miljoen aan Europese dwangsommen per jaar en tot de blokkade van economische activiteiten (L. van der Sterren, nrc.nl, 4 februari 2025). Ook de nationale juridische procedures die in het verschiet liggen kunnen een kostbare praktijk worden. Daarnaast valt nog te bezien welk effect een vervuild milieu en een aangetaste leefomgeving hebben op het investeringsklimaat. Om nog maar te zwijgen van de toekomstige kosten die gepaard gaan met het herstel van de milieuschade. De eerder door ons gestelde vraag of milieubescherming en economische groei niet juist hand in hand kunnen gaan, is voor nu echter mosterd na de maaltijd. In het licht van de KRW-deadline heeft het milieu de door de minister voorgehouden tweestrijd immers in ieder geval al verloren. Niet voor de eerste keer delft het milieu het onderspit, met alle gevolgen van dien.
Dit redactioneel van Mara Burgstede & Roos Nolten is verschenen in Ars Aequi november 2026.
Categorie: Redactioneel